عمق میدان چیست و چگونه تعیین می‌شود؟

7 4,683

یکی از مفاهیم مهمی که عکاسان تازه‌کار باید با آن آشنا‌ شوند مفهوم عمق میدان است. از آنجایی که در عکاسی با دوربین‌های DSLR بسیار بیشتر از عکاسی با دوربین‌های کامپکت و دوربین‌های گجت‌های هوشمند امکان کنترل عمق میدان وجود دارد، یادگیری این مفهوم و عوامل مؤثر بر آن بیش از همه برای کاربران دوربین‌های DSLR مهم است.

هنگامی که بر سوژه‌ای فوکوس می‌کنید، حتماً متوجه شده‌اید که فاصله‌ای جلوتر و عقب‌تر از نقطه‌ی فوکوس هم شارپ است. به این فاصله، که بسته به عواملی که توضیح خواهم متغیّر است، عمق میدان می‌گویند. در تصویر زیر عمق میدان فاصله‌ی بین دو خط قرمز را شامل می‌شود. این مفهوم دو بعدی است؛ بدین معنا که اگر سوژه در راستای محور افقی (x) و عمودی (y) موازی با دوربین حرکت کند همچنان در فوکوس خواهدماند. اما اگر سوژه در راستای محور z جلو یا عقب برود و از محدوده‌ی عمق میدان خارج شود، از فوکوس هم خارج شده و محو (blur) می‌شود.

DOF

زمانی که می‌گویند عمق میدان یک عکس زیاد یا کم است، منظور کم یا زیاد بودن عرض این فاصله در راستای محور z است. برای مثال در عکس زیر، عمق میدان آنقدر کم است که کوچکترین جابجایی سوژه می‌تواند آنرا از فوکوس خارج کند.

Shallow DOF

اما در تصویر دیگری که در زیر مشاهده می‌کنید، عمق میدان بسیار زیاد است تا جایی که تقریباً همه‌چیز در عکس شارپ و در فوکوس است.

DEEP DOF

حال بپردازیم به عواملی که بر عمق میدان تأثیر می‌گذارند. معمولاً در اکثر آموزش‌ها تنها از دیافراگم لنز به عنوان عامل تأثیر‌گذار بر عمق میدان صحبت می‌شود، حال آنکه دو عامل دیگر هم بر عمق میدان تأثیر‌گذارند. نخست به مهمترین عامل یعنی گشودگی دریچه‌ی دیافراگم لنز بپردازیم.

هرچه دیافراگم لنز باز‌تر باشد، عمق میدان کمتر است و بلعکس. دیافراگم دریچه‌ای است در لنز که نور با عبور از آن به سنسور تصویر می‌رسد. حداکثر گشودگی این دریچه در لنزها متفاوت است و عموماً لنز‌های باکیفیت و با دیافراگم بسیار باز از لنزهایی با دیافراگم بسته‌تر قیمت بالاتری دارند. لنزهایی که دیافراگم خیلی بازی دارند (حداقل f/2.8) را در اصطلاح لنز‌های سریع هم می‌نامند؛ چراکه دیافراگم باز امکان بالابردن سرعت شاتر و در نهایت ثابت‌کردن حرکت سوژه را بیشتر می‌کند. یکی دیگر از کاربرد‌های لنز‌های سریع امکان محو‌کردن بیشتر پشت‌زمینه‌ی سوژه است (عکس زیر). به عبارت دیگر در لنز‌هایی با دیافراگم بسیار باز، عمق میدان کمتر است و هر آنچه در پشت سر سوژه قرار داشته‌باشد از فوکوس کاملاً خارج شده و محو می‌گردد. به همین دلیل در عکاسی پرتره از لنز‌های سریع استفاده می‌شود تا بتوان از طریق محوکردن دیگر اجزای صحنه، تمرکز بر سوژه را افزایش داد. البته، اکثر لنز‌ها در بازترین دیافراگم خود کمی سافت هستند و شارپنس آنها بخصوص در گوشه‌های تصویر کاهش پیدا‌ می‌کند؛ با این حال، این کاهش شارپنس به کیفیت اُپتیکی لنز وابسته است و در بعضی لنزهای باکیفیت در حد بسیار کم و قابل‌چشم‌پوشی است.

Aperture

دستیابی به عمق میدان بسیار کم نیازمند استفاده از لنز‌هایی با دیافراگم بسیار باز f/1.4 یا f/1.8 و یا حداقل f/2.8‌ است و لنز‌هایی با این مشخصات خیلی ارزان نیستند! اما با هر لنزی می‌توان به عمق میدان بالا دست یافت. کافی است دوربین را در مُد اولویّت دیافراگم قرارداده و تا حدی که نیاز دارید دریچه‌ی دیافراگم را ببندید. برای مثال در اکثر عکس‌های منظره که عمق میدان زیاد مدنظر است، ممکن است عکاسان تا f/11 و حتی f/16 هم دیافراگم لنز خود را ببندند. البته، بستن بیش از حد دیافراگم یک خطر بالقوه را هم به دنبال دارد و آن کاهش شارپنس تصویر بر اثر پدیده‌ی تفرّق (diffraction) نور است.

همانطور که در ابتدا گفتم، بجز دیافراگم دو عامل دیگر هم می‌توانند بر عمق میدان تأثیرگذار باشند. این دو عامل فاصله‌ی سوژه تا دوربین و فاصله‌ی کانونی لنز هستند.

هرچه سوژه به لنز نزدیک‌تر باشد یا به عبارت دیگر بر نقطه‌ی نزدیک‌تری به دوربین فوکوس کنید، پشت‌زمینه‌ی سوژه بیشتر محو می‌شود که به معنی کاهش عمق میدان است. همانطور که در تصویر زیر پیداست، با یک لنز و  دیافراگم ثابت (70mm, f/8) بر دو سوژه در دو فاصله‌ی متفاوت (یکی در فاصله‌ی 1 متری و دیگری در 5 متری) از دوربین فوکوس شده‌است. نواحی قرمز ‌رنگ نشان‌دهنده‌ی میزان عمق میدان است و همانطور که مشخص است، در فاصله‌ی 1 متری از دوربین، عمق میدان بسیار کمتر از فاصله‌ی 5 متری است.

PMZ01.college3.indd

عامل دیگر مؤثر بر عمق میدان، فاصله‌ی کانونی لنز است. هرچه فاصله‌ی کانونی افزایش یابد، عمق میدان کاهش می‌یابد. بنابراین، فاصله‌ی کانونی بر عمق میدان اثر معکوس دارد (افزایش آن باعث کاهش عمق میدان می‌شود). به تصویر زیر بنگرید.

Focal Length

در این تصویر از یک سوژه با سه فاصله‌ی کانونی متفاوت اما با دیافراگم ثابت عکاسی شده‌است. همانطور که مشاهده‌می‌کنید، با افزایش فاصله‌ی کانونی از 50 میلیمتر به 135 میلیمتر، پشت‌زمینه‌ی سوژه کاملاً محو‌تر شده و این به معنی کاهش عمق میدان است. از آنجایی که دیافراگم در هر‌سه تصویر ثابت است، تنها دلیل ممکن برای کاهش عمق میدان افزایش فاصله‌ی کانونی لنز است.

حال، با درک مفهوم عمق میدان و دانستن عوامل مؤثر بر آن، می‌توانید از این دانش به شکل خلّاقانه‌ای در عکس‌هایتان بهره‌بگیرید. هرگاه که نیاز دارید تمرکز بر سوژه را افزایش دهید، یکی از راه‌ها این است که دیافراگم لنز را باز‌کنید تا عمق میدان کاهش یابد. اگر از لنز‌های کیت با دیافراگم متغیّر f/3.5-5.6 استفاده می‌کنید که دیافراگم خیلی بازی ندارند، می‌توانید از دو عامل دیگر برای کاهش عمق میدان بهره‌ببرید. سوژه را نزدیک‌تر به دوربین قرار دهید یا آنرا دور‌تر برده و بر روی آن زوم کنید. همچنین‌، هرگاه نیاز به افزایش عمق میدان دارید، با بستن دیافراگم به میزان کافی به عمق میدان بالا دست‌یابید. در نظر داشته‌باشید که بستن دیافراگم به معنی کاهش میزان نوری است که به سنسور تصویر می‌رسد. برای جبران این کاهش نور یا باید سرعت شاتر کاهش یابد یا حساسیّت ISO افزایش یابد (برای توضیح بیشتر در مورد پارامتر‌های نوردهی به این مطلب مراجعه کنید). اگر برای حفظ کیفیت، حساسیّت ISO را در حد پایینی نگاه‌می‌دارید، برای عکاسی با سرعت پایین شاتر احتمالاً نیازمند به استفاده از سه‌پایه خواهیدبود.

7 نظرات
  1. محمد می‌گوید

    احسنت!

  2. جواد می‌گوید

    ممنون جناب راستین بسیار خوب و با زبان ساده و سلیس مطلب رو عنوان کرده بودید، سپاسگذار

  3. سلام جناب راستین.
    با عرض خسته نباشید، مجموعه مقاله هبیتان را از کانال تلگرتم پیکسل دنبال می کنم. امیدوارم همچنان ما را ار تجربیات و ترجمه هایتان بهره مندسازید. دو مطلب لازم به عرض است. اول اینکه در خصوص عکاسی از ستارگان اگر تجربه عملی دارید ، عنایتی بفرمایید و در روزهای آتی مطلب جامع و مفصلی را به اشتراک بگذارید. دوم اینکه بغیر از دو عاملی که برای عمق میدان موثر بودند، توجه حضرت عالی را به مساله ایزو جلب مب نمابم. بنظر می رسد ایزو پایین (200) و ایزوی بالا ( 5000 ) در محو بودن یا نبودن، شارپ بودن و نیودن بک گراند یا عمق عمیدان هم تاثیراتی دارند. از حوصله ای که بخرج دادید متشکرم. Insta\hossein_khaef

    1. حمید راستین می‌گوید

      آقای خائف عزیز،

      ممنونم از اظهار لطف شما. در مورد عکاسی از ستاره‌ها بنده تجربه‌ی عملی ندارم اما اطلاعات کافی دارم و اگر فرصت بشود در آینده مطلبی در مورد عکاسی نجومی خواهم نوشت. در مورد ISO هم باید بگم که تغییر ISO هیچ تأثیری بر روی عمق میدان ندارد! ISO تنها بر حساسیت سنسور تصویر به نور تأثیر می‌گذارد و عواملی که بر عمق میدان مؤثر هستند به همین سه عامل که در این مطلب عرض کردم محدود می‌شوند. البته اندازه‌ی سنسور تصویر هم برای بدست‌آوردن عمق میدان کم تأثیر‌گذار است، اما در این مطلب بر اساس ثابت بودن این متغیر (اندازه‌ی سنسور تصویر) به سه عامل دخیل در عمق میدان پرداختم.

  4. امین معبودی می‌گوید

    باسلام خدمت استاد عزیز جناب راستین.
    مطالب شما بسیار ارزشمند و مورد استفاده می باشد.انشاالله همچنان بتوانیم از مطلب های مفید شما بهره مند شویم.

    1. حمید راستین می‌گوید

      امین عزیز،

      ممنونم از اظهار لطفت. من که در حد استادی نیستم ولی امیدوارم بتونم همین‌قدر اطلاعاتی که از راه مطالعه و تجربه بدست آوردم رو در اختیار شما عزیزان قراربدم. نظرات شما دلگرمی من و دیگر دوستان نویسنده است برای ادامه‌ی این راه و نوشتن مقالات بهتر و باکیفیت‌تر.

  5. تابان می‌گوید

    با تشکر از توضیحات کامل و قابل فهم شما

نظرات

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.